Waarvoor ze vluchten

Waarvoor ze vluchten

Waarvoor sloegen vluchtelingen wereldwijd op de vlucht? Zowel islamisme als autoritaire regimes die, afgaande op de feiten, goed gedijen in bepaalde islamitische culturen spelen een sleutelrol. Een voorzichtige analyse leert ons indirect ook wat over de diepe wortels van de terreur door islamisten. 

Een voorafgaande opmerking: in dit artikel wordt verderop enkel over 'vluchtelingen' gesproken en niet over migranten. Nochtans is het kristalhelder dat de officiële cijfers (van UNHCR e.a.) voor de aantallen vluchtelingen ook mensen omvatten die niet op de vlucht gingen voor een reëel oorlogsgevaar, noch voor politikeke vervolging. Dat geldt met name voor een groot deel van de asielzoekers. Dat zijn mensen die elders een betere toekomst zoeken. Een legitiem streven, maar dat onderscheid is een ander onderwerp. Dikwijls ook is de motivatie tot vertrekken gemengd, met een zwak of een latent oorlogsgevaar in de eigen streek, samen met magere economische vooruitzichten.

Waarom sloegen ze op de vlucht, of beter gezegd waarvoor? Er is quasi altijd sprake van ellende door politieke vervolging of, meestal, door oorlogsgeweld. Nochtans is het niet eenvoudig om altijd eenduidig één reden aan te wijzen. Dikwijls spelen meerdere factoren. Denk aan een land in burgeroorlog, zoals Jemen, waar buitenlandse machten – zoals Iran en Saoedi-Arabië, of elders de VS of Rusland – een vuile, schadelijke rol in spelen.

We analyseerden daarom de cijfers van het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen, een instelling van de VN. We keken naar de landen van herkomst. Van waar vertrokken de vluchtelingen? Voor de tien landen met het grootste aantal onderzochten we telkens hoeveel mensen op de vlucht gingen binnen eigen land, of naar andere landen, en wat de waarschijnlijke oorzaken zijn. Deze landen leverden 80% van de vluchtelingen.

Tabel: eigen analyse op basis van gegevens voor einde 2016 van UNHCR (hier)

In groen staan landen waar islamisme en het autoritaire geweld van islamitische regimes een grote rol spelen. Als we de analyse doen voor een groter aantal landen, dan levert dat een analoog besluit. Het aantal V-tekens is een ruwe inschatting van de relatieve belangrijkheid.

Syrië zag de meeste mensen op de vlucht slaan. Waarvoor? Iedereen beseft dat hier veel factoren spelen. Er was en is een autoritair regime Assad dat al decennia massaal dodelijk geweld gebruikt bij politiek protest. Daartegen ontstond zo'n zes jaar geleden massaal verzet. Eerst was dat eerder politiek van aard, maar al zeer snel kreeg religieus gemotiveerd verzet de overhand. Saoedi-Arabië en zijn bondgenoten steunden de islamistische groepen. Die wilden Syrië naar islamitische principes omvormen. En ook de VS bood hen een zekere materiële steun, naïef denkende dat ze daarmee deze bondgenoot van Iran en beschermheer van de Hezbollah konden verzwakken. De burgeroorlog was dan een feit.

Iran steunde dan weer het heersende regime, met wapens, experts en troepen (vooral de Libanese Hezbollah).

De IS, een deel van de islamistische groepen, hield zich daarbij initieel eerder afzijdig van de strijd tegen het regime en focuste, met groot succes, op het veroveren van grote gebieden in Syrië en Irak. Het wist daarbij ook veel officieren van het zogenaamd seculiere Baath-regime van Saddam Hoessein te rekruteren. En Koerden roken hun kans om hun eigen gebieden vrij te krijgen en de IS te bestrijden, hoewel ze daarbij in de rug aangevallen werden geschoten door Turkije. Dat laatste leverde massieve militaire, logistieke en financiële steun aan waarschijnlijk alle islamistische groepen.

Rusland intervenieerde dan direct, maar pas nadat het Assad-regime zich taai had weten te weren. Het wou dat regime behoeden voor een ineenstorting en het terug laten aanvallen. Dat lukte. Maar ondertussen duurt de strijd verder, en zijn er betrouwbare meldingen van zwaar geweld tegen burgers en terreur door zowat alle partijen, op de Koerden na. Was het dan verwonderlijk dat zoveel Syriërs op de loop gingen? Gewelddadige islamisten en een autoritair regime speelden zeker een grote rol, maar zeker niet de enige.

Ook in andere landen (buiten deze top-10) gingen velen op de vlucht voor islamisme en voor de autoritaire regimes die blijkbaar goed aarden in bepaalde islamitische culturen. Denk aan Mali, Nigeria en Tsjaad met hun burgeroorlogen waarin agressieve islami(s)tische groepen een grote rol spelen, maar ook aan Iran, Turkije, Pakistan en Mauritanië. Landen met autoritaire regimes met een hoog tot zeer hoog 'islamistisch gehalte' in het beleid en een islamitische cultuur.

Foto: 15 van de 276 christelijke meisjes die het islamistische Boko Haram ontvoerde uit een internaat. Boko Haram is ook verantwoordelijk voor het grootste deel van de vluchterlingen in, en uit Nigeria.

De landen in dit lijstje waar de islam geen significante rol speelt, kennen een zware burgeroorlog (Colombia en Congo) of een buitenlandse bezetting (Oekraïne, deels bezet door Rusland). Zuid-Soedan is een speciaal geval. Daar woedt nu een niet-religieuze burgeroorlog onder niet-moslims, maar de hoofdoorzaak daarvan is de decennialange overheersing door het islamitische Soedan. Dat discrimineerde de bevolking in Zuid-Soedan zwaar en teisterde het met massale plunderingen. Sinds de onafhankelijkheid slaagde het piepjonge Zuid-Soedan er niet in om stabiele instellingen uit te bouwen.

Wat we vaststellen, zijn duidelijke aanwijzingen:

De meeste vluchtelingen trokken weg omwille van islamisten en/of autoritaire regimes in islamitische staten, of voor een combinatie van beide, soms ook mede voor de gevolgen van vreemde interventies.

In een aantal landen speelden de militaire interventies van de VS en/of Rusland een kwalijke rol, denk bijvoorbeeld aan Afghanistan en Irak. Militante moslims beweren dat dàt de enige echte oorzaak van al de huidige ellende en burgeroorlog in islamitische landen is, de enige of de belangrijkste reden waarom er zovelen op de vlucht sloegen. Maar een nadere analyse weerlegt dat.

Ten eerste zijn er ook miljoenen vluchtelingen uit landen die geen significante westerse interventies kenden maar wel islamistische regimes of islamistische gewapende groepen, denk aan Soedan, Nigeria, Eritrea en Pakistan. In enkele andere islamitische landen met veel vluchtelingen kan de westerse interventie niet de hoofdoorzaak zijn wegens te beperkt, denk aan Somalië. De Amerikaanse interventie was er zeer beperkt in de tijd, en de diverse groepen vochten er al lang voordien en ze bleven er tot vandaag doorvechten.

Ten tweede gaat dat argument slechts deels op voor de landen met grote en langdurige interventies van de VS. Irak is daarvan een duidelijk voorbeeld. Militante moslims geven zware kritiek op de tienduizenden burgerdoden die veroorzaakt zijn door de militaire acties van de VS en hun Iraakse bondgenoten. De schattingen daarvan lopen op tot enkele 100.000-en. Waarom zwijgen zij over de 200. à 500.000 burgerdoden die Saddam Hoessein veroorzaakte? En over de duizenden recente doden in de burgeroorlog tussen soennieten en sjiieten? Deze twee groepen schrikken zelfs niet terug voor aanvallen op elkaars moskeeën. Dat barbaars geweld kan men niet aan de VS wijten. Dat is wel een typische uiting van het geweld dat moslims tegen andersdenkende groepen en relligieuze stromingen durven gebruiken.

Recent wetenschappelijk onderzoek zoals dat van Michele Groppi bevestigt onze analyse – die we al in 2014 in een ruwe vorm formuleerden: twee van de belangrijkste motieven van geweld door islamisten liggen bij de wens om heel de maatschappij te ordenen naar de principes van de islam – om de sharia overal te zien heersen – en in de woede tegen al wie hun project hindert of die de islam bekritiseert. Kritiek staat voor de islamisten gelijk aan belediging. Dat verklaart ook het courante geweld tegen seculiere moslims en 'ketters' – een label dat soennieten en sjiieten elkaar geven – en vooral tegen ex-moslims.

Somalië, Nigeria, Mali, Pakistan en Afghanistan, maar ook Maleisië, Indonesië en andere landen kennen zo’n geweld van moslims tegen andere moslims. De interventies van de VS en Rusland hebben dus wel een ontwrichtende invloed, maar men kan ze moeilijk als de enige oorzaak aanwijzen, noch als de belangrijkste oorzaak.

We zouden het totale aantal vluchtelingen per land kunnen osplitsen in het aandeel van endogene factoren (gelegen binnen de islam) en exogene factoren (erbuiten). Dat zijn slechts schattingen maken op basis van de rol van die twee groepen factoren. Maar zelfs dan gingen nog vele miljoenen op de vlucht voor islamisme en autoritaire islamitische regimes en culturen.

Zo'n hoog aantal vluchtelingen zagen we in het verleden enkel bij grote oorlogen en wereldoorlogen. Er zijn dus wel redenen om te spreken van een botsing van beschavingen. De scheidingslijn ligt daarbij wel niet tussen moslims en niet-moslims, maar tussen 'islamisten' en de andere mensen.

We zouden ook nog andere aanwijzingen kunnen bestuderen, zoals het aantal doden door terroristische aanslagen wereldwijd. Zo stelde het Amerikaanse National Counterterrorism Center (NCTC) dat, wereldwijd gerekend, ongeveer in 2011 zeventig procent van alle terroristische doden wereldwijd door soennitische moslims veroorzaakt werden. Dat was dan nog voor de IS-geïnspireerde terreurgolf. Analoog besluit dus.

Desondanks beweren veel moslims die tegen geweld zijn, en hun niet-islamitische reisgezellen dat het gevaar beperkt is tot een klein aantal geradicaliseerden die echt niets met de echte islam te maken hebben.

Dat ‘kleine aantal extremisten’ is er in de feiten wel in geslaagd om miljoenen mensen op de vlucht te jagen en om tienduizenden te doden. Geen enkele van die extremisten is overigens ooit al 'geëxcommuniceerd' door andere moslims. Deze gegevens over vluchtelingen en aanslagen laten niet veel ontkenning, noch minimalisatie van de uitdaging van die factoren eigen aan de (lokale) islam meer toe.

Voor een nadere analyse van het gevaar van islamisten, zie hier.

Luc Ryckaerts, adviseur in een internationale organisatie, Brusselse Vlaming

Rudi Dierick, ingenieur, zakelijk adviseur en hoofdredacteur De Bron

De opinie uitgedrukt in dit artikel is enkel deze van de auteur. We waarderen alle opbouwende kritiek en suggesties. Reageer, op onze Facebook-pagina, of stuur ons een bericht met uw bemerkingen, extra feiten en uw voorstellen.

Vond u dit een goed artikel? Misschien wilt u ons dan ook steunen? Dat kan redactioneel, financieel of organisatorisch!