Rajoy zaait verdeeldheid en onrust

Rajoy zaait verdeeldheid en onrust

Catalonië streeft op vreedzame wijze naar onafhankelijkheid. Madrid reageert door afspraken te verbreken en massale repressie. Internationaal zweeg men. Maar nu veroordeelt het UN Human Rights Comittee die aanpak van Madrid. Daarmee komt een eerste grote barst in de internationale steun die Rajoy dacht te kunnen genieten.

De temperatuur loopt nu snel op tussen Madrid en Catalonië. Deze zondag 1 oktober wil Catalonië een referendum houden over de vraag of het zelf moet kunnen beslissen over zijn toekomst. Het wil met een bindend referendum onafhankelijkheid afdwingen. Het beroept zich op het zelfbeschikkingsrecht van de volkeren. De centrale Spaanse regering in Madrid claimt echter dat die demarche ongrondwettelijk is. Ze haalt drastische juridische, politionele en militaire middelen van stal om dat te beletten.

De Catalanen spelen het slim: zij hanteren een vreedzame benadering. Ze pikken het niet dat het Spaanse grondwettelijk hof de afgesproken én regionaal en nationaal bekrachtigde overdracht van bevoegdheden aan Catalonië éénzijdig terug schroefde.

Intermezzo: Welke autonomie was afgesproken voor Catalonië?

De Spaanse grondwet van 1978 erkende Catalonië als een aparte natie (naast Baskenland en Galicië). Het autonomiestatuut werd goedgekeurd in 2006 door zowel het Spaanse als het Catalaanse parlement en door een 74% van de Catalaanse stemmen bij een referendum. Dat bevestigt dat Catalonië een autonoom bestuur heeft, uitgezonderd voor defensie, grenzen en terrorisme. Die ruime autonomie werd echter betwist, vooral door de Partido Popular (PP) van Rajoy.

Het Spaanse oppergerechtshof oordeelde dan in 2010 dat 14 artikels van het autonomiestatuut ongrondwettelijk waren; het legde ook beperkingen op aan 27 andere. Het vernietigde onder meer de formele waarborg op het recht op zelfbestuur, de fiscale autonomie en de afgesproken beperkingen op financiële transfers. Het stelde voorts dat de erkenning als natie geen enkel legaal belang had.

Spaanse rechters menen dus een hogere macht uit te oefenen dan de wetgevers. Dat leidde tot de eerste mega-betoging in Barcelona onder de slogan ‘Som una nació. Nosaltres decidim’, ‘Wij zijn één natie. Wij beslissen’. Als gevolg van die gerechtelijke en politieke blokkering (vooral op aansturen van de PP ) wil de Catalaanse overheid de Catalanen vragen of die van hun zelfbeschikkingsrecht gebruik willen maken. Ondertussen scharen ook steeds meer tegenstanders van de onafhankelijkheid zich achter de idee dat het Catalaanse volk met democratische middelen moet kunnen spreken, in casu met referenda.

De motieven voor dat streven naar onafhankelijkheid zijn complex. Het oudste is waarschijnlijk het culturele. De Catalanen willen terug de volle vrijheid en respect voor hun eigen cultuur. Ze hebben het aanhoudende misprijzen en de discriminaties van de Castilianen (lees: vooral de Spanjaarden van Madrid) niet vergeten, noch vergeven. Ze willen er vanaf.

Aansluitend speelt een economisch motief: Catalonië is veel productiever dan de andere Spaanse regio’s – maar minder dan Baskenland waar het bruto regionaal product per inwoner nog ruim 15% hoger ligt. Doch een vol kwart van haar fiscale opbrengsten worden door Madrid afgeroomd. Catalonië is kwaad dat de eerder afgesproken autonomie door Madrid nooit in praktijk werd gebracht, en gerechtelijke terug afgeschaft. Deze autonomie, het ‘regimen foral’, geldt vandaag voor de regio Baskenland én de provincie Navarra. Daarbij innen de lokale overheden bijna alle taksen; daarvan storten ze een klein deel (iets van 7%) door naar de centrale schatkist. Daar komt bij dat Catalonië, mede door die gigantische transfers, zelf een schuldenlast van tientallen miljarden opbouwde.

De laatste jaren lijkt ook een derde motief te groeien, namelijk de voorkeur van veel kiezers voor de Catalaanse politieke cultuur boven het meer autoritaire Madrileense model met zijn nog steeds actuele fascistoïde trekjes. Die voorkeur zou ook doorwegen bij bepaalde Catalanen die op zich geen principiële voorkeur hebben, en die recent eerder neutraal of zelfs tegen Catalaanse onafhankelijkheid waren. In hoeverre deze evolutie zich zal doorzetten, dat zal de toekomst nog moeten uitwijzen.

Foto: symboliek van gewone burgers die, ondanks politieke meningsverschillen wel samen door één deur kunnen.

 

De aanpak vanuit Madrid verdeelt sterk. Die wijkt ook af van de gangbare democratische procedures. In een democratie is het de wetgever die de bevoegdheden van de verschillende overheden bepaalt, en niet de rechters. In een democratie primeert ook vreedzaam overleg én respect voor andersdenkenden. Madrid zet echter massale arrestaties in, naast monsterboetes (tot 12.000 € per persoon en per dag), fysieke uitschakeling van bepaalde media, uitsturen van massale politie van elders in Spanje en dergelijke. Allemaal machtsmiddelen die niet behoren tot het normale democratische overleg. Rajoy wil duidelijk geen enkel oevrleg. Hij wil zijn dictaat opdringen.

Initieel keek de internationale gemeenschap de andere kant uit. Er waren al genoeg andere katten te geselen. Redelijk wat grote staten vrezen waarschijnlijk dat een Catalaanse onafhankelijkheid ook in hun eigen land wel eens miskende en gediscrimineerde volkeren op het verkeerde idee zou brengen.

Maar nu gooit de UN Human Rights Council zich expliciet in het debat, schrijft The Guardian. David Kaye en Alfred de Zayas veroordeelden namens deze VN-instantie de arrestaties van Catalaanse mandatarissen en ambtenaren, het blokkeren van websites en de vervolging van activisten. Ze stellen dat de Spaanse overheid, los van de vraag naar de wettelijkheid van dat referendum, de verantwoordelijkheid draagt om die rechten te waarborgen die essentieel zijn in democratische samenlevingen (“Regardless of the lawfulness of the referendum, the Spanish authorities have a responsibility to respect those rights that are essential to democratic societies,”).

Ze hebben verder, na overleg met de overheid in Madrid, ook hun bedenkingen bij het inzetten door Madrid van duizenden extra politieagenten. The Guardian vermeldt dat Ada Colau, de burgemeester van Barcelona, Madrid oproept om via overleg tot een overeenstemming te komen. De uitdaging voor de EU is immens. Het hoopte dat het dat probleem kon negeren, door te stellen dat het een strikt interne Spaanse aangelegenheid is. Maar Madrid heeft ondertussen al zoveel grondrechten, gewaarborgd in het Europees Verdrag van de rechten van de Mens, geschonden dat die afzijdigheid niet lang meer houdbaar zal blijven. 

Luc Ryckaerts, adviseur in een internationale organisatie, Brusselse Vlaming

De opinie uitgedrukt in dit artikel is enkel deze van de auteur. We waarderen alle opbouwende kritiek en suggesties. Reageer, op onze Facebook-pagina, of stuur ons een bericht met uw bemerkingen, extra feiten en uw voorstellen.

Vond u dit een goed artikel? Misschien wilt u ons dan ook steunen? Dat kan redactioneelfinancieel of organisatorisch!