Rajoy is eraan voor de moeite

Rajoy is eraan voor de moeite

Het heeft er alles van weg dat de Partido Popular onder leiding van Rajoy dik mislukte in haar opzet. De PP controleerde de verkiezingen, saboteerde de onafhankelijkheidsgezinden op vele manieren, overtrad daarbij al eens de wet en het Europese acquis communautaire, maar ze viel terug op 3 zetels op 135. De onafhankelijkheidsgezinden behouden daarentegen hun meerderheid. En de Europese Unie zweeg gegeneerd. Je zou voor minder. En Rajoy probeert hen, ondanks hun meerderheid, nog steeds te vervolgen en te weren uit het bestuur.

Mariano Rajoy, de Spaanse premier en de leider van de Partido Popular (de ‘PP’), wedde op snelle verkiezingen om het streven naar onafhankelijkheid in deze onrustige regio een nekslag toe te brengen. Maar dat mislukte dus grandioos.

Ondanks zekere onregelmatigheden ten voordele van de unionisten – zie ook hier voor meer over de uitslagen – handhaafden de Catalaanse onafhankelijkheidsgezinden hun absolute meerderheid in het regionale parlement. Dat was een kater voor Rajoy, en een anticlimax na deze strak door Madrid gecontroleerde verkiezing, na een eerdere chaotisch referendum, na het eerdere geweld van de Spaanse politie, na de unilaterale en weinig strategische onafhankelijkheidsverklaring en nadat Madrid de controle over de regio met geweld overnam.

Wie kan een regeringsmeerderheid rond krijgen?

Deze electorale ronde veranderde evenwel weinig aan de politieke machtsverhoudingen in Catalonië. Het evenwicht tussen degenen die zich willen losmaken van Spanje en degenen die dat niet willen, bleef zoals het was. De onafhankelijkheidsgezinden versterkten wel hun claim op democratische legitimiteit doordat ze de meerderheid behielden, ondanks aanhoudende Madrileense druk op de kiezers. De PP verschrompelde tot wat kruimels en wordt in Catalonië zwaar overschaduwd door een modernere, meer liberale lijst (de Cuidadanos). Het strak centralistische programma van de PP geniet dus geen enkele democratische legitimiteit meer in Catalonië.

De Cuidadanos hebben nu het initiatiefrecht voor de vorming van een regering. Maar ze hebben nauwelijks enige kans met hun centralistische partijlijn. Zelfs als ze zouden opschuiven naar de voorkeur voor méér autonomie van Cat Comu, dan nog hebben ze geen zicht op een parlementaire meerderheid.

De drie onafhankelijkheidsgezinde partijen handhaafden hun meerderheid aan zetels, weliswaar met twee zetels minder dan bij de vorige verkiezingen in 2015, maar genoeg om een kabinet te vormen. Doordat ze hun stemaandeel constant hielden, ondanks een record opkomst van 82 procent, vernietigden ze ook de theorie dat dit de unionisten zou doen domineren. Je weet wel, dat idee dat de unionistische kiezers bij de eerdere rondes thuis bleven en dat de meerderheid eigenlijk pro Madrid zou zijn.

De uitgesproken linkse CUP speelt een kleine rol in de regeringsvorming, naast de JxCAT van Puigdemont en de gematigd linkse ERC. Maar de CUP maakte tijdens de campagne duidelijk dat zij geen enkele regering zou steunen die geen onafhankelijkheid blijft nastreven. Catalaans Republikeins Links (de ‘ERC’) stelt echter dat er nu met alle groepen gepraat moet worden. Ook de partij van Puigdemont herhaalde haar oproep tot dialoog met Madrid. Zowel ERC als JxCAT hadden ook al tijdens de campagne aangegeven dat ze géén eenzijdige initiatieven meer zullen nemen.

Positief lijkt alvast dat de twee extremistische partijen (de PP en CUP) beide een gigantische dreun kregen van de kiezers. Ze waren al matig klein en vielen nu terug op één derde van hun zetels. De Catalaanse kiezer wijst de hardliners dus af ten voordele van meer gematigde partijen.

Maar op het einde van de dag zijn JxCAT en/of ERC onvermijdelijk. Zonder minstens één van beide, is er geen meerderheid te vinden. JxCAT en ERC zitten ondertussen op een quasi identieke institutionele lijn. Ze hebben nu twee keuzemogelijkheden: ze kunnen onderhandelen met de CUP, maar ook met Cat Comu. Qua institutionele voorkeur staat CUP dichter bij hen, maar als Cat Comu zich compromisbereid opstelt, dan kan dat ook. CUP is dus verre van onmisbaar. Het zal veel water in de wijn moeten doen.

Compromissen tussen Madrid en Barcelona verder af

Maar in Madrid wil Rajoy van compromissen vooralsnog niets horen. Voorafgaand aan de stemming waarschuwde hij de Catalaanse kiezers nog hooghartig voor verdere confrontatie en voor politieke keuzen die volgens hem de grondwet schenden: “Ze weten nu wat er gebeurt als ze doen wat niet moet".

Elf jaar na zijn oprichting ter bestrijding van het Catalaans nationalisme werd Ciudadanos (afgekort tot ‘(C’ of ‘Cs’) de grootste regionale partij. Die won veel stemmen van de tegenstanders van onafhankelijkheid en profiteerde van de tekorten van de socialisten en conservatieven van Rajoy tegenover de traditionele unionistische kiezers. Toch was het lang niet genoeg om de onafhankelijkheidsgezinden van de hun meerderheid af te houden.

Inés Arrimadas, de leider van de ‘Cs’, had nochtans een sterke campagne gevoerd. Terwijl de conservatieven (van de PP) in het verleden tactisch stemmen in hun voordeel hebben gebruikt - met name bij de algemene verkiezingen van 2016, toen zij waarschuwden voor de mogelijkheid van het extreem-linkse bewind in het land – blijkt nu dat dat zich ook tegen hen kon keren. Unionistische kiezers keerden zich en masse af van de PP, ten voordele van de Ciudadanos.

De door Madrid afgezette Catalaanse president Carles Puigdemont voerde in de laatste dagen nog een verrassende comeback uit. Bij de laatste peilingen stond zijn lijst slechts vierde, maar nu eindigt hij nek aan nek met de bevriende ERC. Zijn achterstand in de peilingen op ERC was eerder zo groot dat die weigerden een gezamenlijke campagne te voeren. Ze hoopten waarschijnlijk hun voordeel in de opiniepeilingen te verzilveren. Maar nu plaatst zijn score hem in een positie om terug de leider van de regio te worden.

Maar om een regering te kunnen vormen zal Puigdemont echter niet alleen het ERC en de radicale CUP of het gematigde Cat Comu moeten overtuigen om tot een nieuw kabinet te komen. Hij moet ook vermijden gearresteerd te worden bij zijn terugkeer naar Spanje. Madrid beschuldigt hem en zijn ministers van rebellie, opruiing en misbruik van overheidsmiddelen – hoe onwezenlijk dat ook klinkt in Europese oren.

Don ‘Rajoy’ Quichote?

Rajoy zit daarentegen in slechte papieren, maar laat dat niet zien. De Spaanse leider wou de separatisten van hun meerderheid beroven. Maar dat mislukte en hij zal nu van alle kanten aangevallen worden. Zijn aanpak werd eerder algemeen afgekeurd door enkele uitgesproken democratische politici in de Europese Unie.

Zo stelde Martti Ahtisaar, Finse oud-premier, internationaal vredesbemiddelaars en Nobelprijswinnaar, in EU observer vlak na het referendum al dat de acties van Spanje te hard waren, en dat overleg aangewezen is.

Bertel Haarder, Deens liberaal volksvertegenwoordiger, oud-minister en oud-Europarlementslid stelde dat als Catalonië in hun streken had gelegen, het nooit zover zou gekomen zijn. Er zou al lang een compromis gevonden zijn (wat er eigenlijk ook al was sinds 2006, maar wat Rajoy’s hardleerse koppigheid niet wou erkennen). Haarder meent dat méér autonomie de oplossing is. Maar, als ze, zoals Groenland of de Faroer, toch onafhankelijkheid willen, dan horen ze dat ook te kunnen krijgen.

Voor de Scandinaven kon de blinde steun van de Europese mandarijnen aan de PP op geen genade rekenen. Hetzelfde geldt voor enkele Nederlandse waarnemers. Bas Leijssenaar en Ronald Van Crombrugge: "Hoewel alle partijen blaam treft voor de escalatie, is er één schuldige die tot nu toe niet of nauwelijks onder de aandacht is gebracht. Dat is de starre formalistische en juridische houding van Madrid en Europa in het hele conflict. De retoriek waarmee de Spaanse regering haar harde aanpak probeert te verantwoorden – en die door de meeste Europese landen gevolgd wordt - is duidelijk, maar simplistisch." (in De Morgen 29/10/2017).

Ook een honderdtal Spaanse topjuristen en hoogleraars rechten, Matthias Storme, Marc Uyttendaele, Hendrik Vuje en Boudewijn Bouckaert, en politici zoals Elio Di Rupo en Karel De Gucht keuren de harde hand van Rajoy volledig af. Zij vinden het ongehoord dat deze zijn politieke tegenstanders laat opsluiten. Dialoog is voor hen de aangewezen weg. Niet weinig genant voor de Europese partijen, zoals de CD&V, die Rajoy's handelswijze in hoge mate verdedigden.

Ondertussen levert in Madrid ook de PSOE scherpe kritiek op Rajoy’s hardhandige aanpak van het Catalaanse probleem, maar rechtse en extreemrechtse critici in zijn partij zullen beweren dat hij verloor omdat hij niet eerder en harder heeft ingegrepen. En de Cs ruiken ondertussen kansen om ook in Madrid zich te versterken – bijvoorbeeld met vervroegde verkiezingen.

Zal Rajoy, die al even met een minderheidskabinet moet rond komen en dacht dan maar de nationalistisch-imperialistische trom te moeten roffelen, deze nederlaag overleven?

Onduidelijkheid troef

Er is veel gebeurd in Catalonië sinds oktober: een zogenaamd illegaal referendum over onafhankelijkheid dat werd ondermijnd door politiegeweld- maar waarvan de illegaliteit betwist wordt - een unilaterale onafhankelijkheidsverklaring die niet ten uitvoer werd gelegd - en dan ook door geen enkel land werd erkend - het gebruik van uitzonderlijke grondwettelijke bevoegdheden door Rajoy om de Catalaanse regering te ontslaan en een reeks gerechtelijke acties tegen Catalaanse ambtenaren, waarbij sommigen van hen achter de tralies en anderen, waaronder Puigdemont, op de vlucht zijn gegaan.

Toch is er net zoveel onzekerheid als in 2015. Het is onduidelijk of de Catalaanse rebellie gekalmeerd kan worden door onderhandelingen over enkel maar een beetje meer autonomie - of zelfs dat beide partijen in staat zijn om dergelijke gesprekken aan te gaan. Cat Comu, ERC en JxCAT zullen waarschijnlijk niet akkoord zijn met minder dan een autonomie naar Baskisch model – wat quasi volledige fiscale autonomie en een aparte grondwettelijke status omvat.

Waarop wacht de Europese Unie dan om discreet te bemiddelen, de harde hand van Madrid tot respect voor de wet te overtuigen, en alle partijen aan te zetten tot redelijkheid? Dat zal vooral in Madrid grote toegevingen vereisen – maar daar hadden ze dan ook maar niet zo arrogant en ondemocratisch moeten handelen. Waarop wacht Madrid om Catalonië die autonomie terug te helpen geven die in 2006 al door de Spaanse wetgever was toegekend?

Luc Ryckaerts, adviseur in een internationale organisatie, Brusselse Vlaming

De opinie uitgedrukt in dit artikel is enkel deze van de auteur. We waarderen alle opbouwende kritiek en suggesties. Reageer, op onze Facebook-pagina, of stuur ons een bericht met uw bemerkingen, extra feiten en uw voorstellen.

Vond u dit een goed artikel? Misschien wilt u ons dan ook steunen? Dat kan redactioneel, financieel of organisatorisch!