Islamisme

Definitie

Wat islamisme precies is, dat valt niet exact te zeggen. Het is immers een benaderend begrip. Doctrinair is het de grote tegenpool van de 'democratische islam'. Ondertussen zijn er toch wel wat zaken duidelijk over wat men er doorgaans mee bedoelt:

Islamisme is een verzamelnaam voor een religieuze doctrine en een aantal politieke nauw verwante ideologiën die existentieel verweven zijn met een religieuze leer, en die steunen op een strikte interpretatie van de islam, de zogenaamde klassieke interpretatie. Die schrijft alle moslims een strikt respect voor de Koran, de overleveringen en de sharia voor, met inbegrip van de daarin opgenomen regels voor familiaal recht, en voor het sociale en openbare leven, en ook de straffen, én met voorrang van deze regels op de burgerlijke wetten. De Koran is daarbij letterlijk te nemen en moet beschouwd worden als de hoogste waarheid en de grootste wijsheid. Islamisten vinden ook dat alle mensen en alle landen tot de islam bekeerd moeten worden, goedschiks, of, voor bepaalde stromingen in het islamisme, ook kwaadschiks. De sharia schrijft daarbij ook verplichtingen voor die niet-moslims opgelegd moeten worden.

De sharia is voor islamisten dus de hoogste norm inzake sociale doctrine en staatshuishouding, en niet de universele mensenrechten. Onder meer de Cairo Declaration of Human Rights in Islam, een officiële verklaring van de islamitische staten, bevestigt die visie expliciet. De houding tegenover de universele mensenrechten is één van de factoren waarop islamisten zich van andere moslims onderscheiden.

Problematisch is daarbij wel, voor moslims in moderne maatschappijen, dat de sharia enerzijds een absoluut essentiële plaats krijgt in het islamisme, maar dat ze tegelijk niet in geschreven vorm bekend is. Het blijft, voor moslims gissen, zoeken, en tasten om wijs te geraken uit de fatwa's en interpretaties van islamtheologen en scholen voor islamitisch recht (moslims spreken van rechtsscholen).

Islamisme is dus zowel één bepaalde religieuze praxis, als een politieke doctrine annex een sociale doctrine. In de praktijk maken alle islamisten een redelijk groot onderscheid in de rechten van moslims en van anderen. Veel islamisten willen opnieuw een kalifaat invoeren, met een 'kalief' als leider die zowel geestelijke als seculiere macht heeft. Zij zien in dit politieke ideaal de oplossing voor alle wereldlijke, economische en sociale problemen.

Islamisme is ontegensprekelijk ook een voedingsbodem voor geweld tegen alle andersdenkenden. Zo predikte Said Qutb dat alle islamitische leiders die de sharia niet invoeren, vermoord mogen worden. Hoewel slechts een minderheid van islamisten overgaat tot geweld tegen andersdenkenden, bestaat daarover veel onwetendheid. Islamisten zoals Al Qaradawi en Ramadan zijn doorgaans tegen (fysiek) geweld, maar ook zij voorzien bepaalde uitzonderingen. Binnen het islamisme bestaan er verschillende stromingen. Zo wijzen Milli Görus  en de AKP geweld af; maar andere islamistische organisaties gebruiken en/of verdedigen wel geweld. 

Onder de islamisten bestaan er ook verschillende stromingen, maar de gemeenschappelijke kern van hun ideologie is vrij duidelijk: de stellige overtuiging dat de islam en de islamitische normen – de sharia – beter zijn dan alle andere normen en wetten, dat alle moslims naar de regels van de zuivere islam moeten kunnen leven, dat die regels voor eeuwig zijn vastgelegd in de Koran en de sharia, dat de sharia moeten gelden voor alle moslims, dat die overal voorrang zou moeten krijgen, en dat iedereen moslim moet worden.

Islamisme is dus een diepe overtuiging met zowel een politieke als een religieuze kant. Die twee zijn daarbij onlosmakelijk verbonden. De term 'islamisme' is niettemin een benaderend begrip. In de dagelijkse beleving zien we niet geringe verschillen al naargelang de gelovige en de cultuur waarin hij leeft, of opgroeide.

Islamisme, politieke islam, salafisme, fundamentalisme, ....what's in a word?

Veel democratisch gezinde moslims horen deze term 'islamisme' niet zo graag. Ze menen dat die verwarring veroorzaakt. Sommigen spreken daarom eerder over de 'politieke islam', 'salafisme' of over 'moslimfundamentalisme' en andere. 

De termen 'islamisme', 'islamitisch fundamentalisme', 'salafisme', 'islamitisch extremisme', 'militante islam' en 'politieke islam' worden in hoge mate door elkaar gebruikt. Nochtans zijn er wel zekere verschillen aan te wijzen. Andere termen zoals wahabismetakfirie en zelfs islamofascisme vindt men eveneens, maar die verwijzen eerder naar specifieke stromingen binnen het islamisme. Islamofscisme is overigens een polemische en subjectieve kwalificatie, en mede daarom ongeschikt voor ruimer gebruik. Dit alles leidt regelmatig tot storende en hinderlijke generalisaties en misverstanden. Naar de betekenis liggen 'islamisme', 'islamitisch fundamentalisme', 'militante islam', en in iets mindere mate 'wahabisme' en 'salafisme', redelijk dicht bij elkaar.

De term 'islamisme' leek ons echter wel relevant en goed bruikbaar omdat het een korte term is, en vooral omdat het duidelijk maakt dat deze doctrine véél verder gaat dan enkel een politieke doctrine: het is een éénheid van (wat in westerse terminologie omschreven wordt als) 'religie' + 'politiek'. Islamisme is in se een religieuze doctrine die haar regels wil opleggen aan de politiek.

De term 'fundamentalisme' (of 'integrisme', een gallicisme) is dan weer taalkundig ondermaats omdat dat véél ruimer is dan enkel moslimfundamentalisme. Er bestaat immers ook fundamentalisme in andere religies. 'Moslimfundamentalisme' is op zich OK, maar wat te lang, én het veralgemeent eveneens storend veel naar 'alle' moslims.

Islamisme staat natuurlijk zeer dicht bij het woord 'islam'. Dat pleit tegen de term 'islamisme' omwille van de impliciete verwarring die het veroorzaakt. Maar 'islamisme' is inhoudelijk wel goed te verantwoorden gezien islamisme eigenlijk de klassieke beleving van de islam betekent. Het nadeel van deze term, dat eigenlijk ook opgaat voor alle andere synoniemen en quasi-synoniemen, is dat er geen goed gekende, ingeburgerde term bestaat voor de niet-islamistische stromingen. Bij gebrek aan beters omschrijven we de aanhangers daarvan al eens als 'democratische moslims'. Hun doctrine is dan één of andere democratische islam. Ook daarin bestaan varianten en gradaties.

Het zal de lezer duidelijk zijn dat al deze begrippen nog geen stabiele en ruim gekende betekenis hebben. Er ontstaat nog al eens wat verwarring. 

Islamisten versus democratische moslims

Bekende voorstanders van islamisme zijn Yusuf al-QaradawiSaid QutbTariq RamadanHassan NasrallahHassan al-BannaKhomeini en Said Abul Ala Maududi. Ook in België zijn islamisten goed vertegenwoordigd, denk aan Nordin Taouil en de Franstalige Brusselaar Yacob Mahy. 

Voorbeelden van islamistische organisaties zijn de Islamitische Staat, het Moslimbroederschap, de Algerijnse FIS, de Turkse AKP, de Hizmet-beweging van Fetullah Güllen, Milli GörusHezbollahHamas, Al-Qaida, Boko Haram, Al Shaheeb, Ansar-Al-Islam en de Taliban. In Frankrijk is vooral de Union des Organisations Islamiques de France (UOIF) bekend. Bij bepaalde van deze organisaties (zoals Milli Gorüs)  lijken er niet-geringe doctrinaire verschillen te bestaan tussen de verschillende afdelingen. Ook tussen deze organisaties bestaan er zekere verschillen. Zo lijkt Hizmet minder strikt dan de AKP.

Islamistische verenigingen in België zijn onder meer het islamitisch Cultureel Centrum van Brussel (ICC, de 'Grote Moskee' in het Jubelpark, geschonken door wijlen koning Boudewijn aan de Saoedi's), het jonge Empowering Belgian Muslims (EmBeM), Vigilence Musulmane, Tablîghî Jamâ’at, Présence Musulmane, Belçika İslam Federasyonu/ Islamitische Federatie van België en et Institut des Sciences Islamiques Avicenne.

Veel andersdenkende moslims betwisten de 'theologische juistheid' van de islamistische idealen. Islamisten zouden de islamitische wetten toepassen zonder grondige kennis daarvan en zonder de islamitische leermeesters te consulteren. Die kritiek vinden we onder meer bij Hassem ChalghoumiFatima MernissiShirin Ebadi, Nawal El SaadawiFarid Esack, Rachid Benzine, Soheib BencheikhBassam TibiDalil BoubakeurZuhdi Jasser, Tahar Ben Jelloun, Afshin Elian en Maajid Nawaz (Brits oud-extremist en nu fervente anti-islamist). 

De Egyptsche Nasr Abyu Zayd is een bekend slachtoffer van islamisten. Hij werd, omwille van zijn kritisch lezing van de Koran zwaar vervolgd, maar anderzijds is hij volgens sommigen niet direct een volbloed democratische moslim.

Democratisch ogende rookgordijnen

De laatste jaren ontwikkelden vooral islamisten van 2de en 3de generatie en bekeerlingen meerdere initiatieven waarbij ze zich nadrukkelijk als democraten en volwaardige burgers willen voordoen. Een voorbeeld daarvan is de 'Verklaring van Brussel van 22 Januari 2015', een initiatief van EmBeM. Dat staat bol van de ronkende verklaringen, inclusief veroordelingen van religieus gemotiveerd geweld, maar nergens wordt zelfs maar gesteld, laat staan overtuigd, dat deze groep de democratie en de universele mensenrechten bijtreedt.

En dat willen de initiatiefnemers en ondertekenaars (of minstens een groot deel daarvan) natuurlijk ook net niet.

Daarenboven wordt de oorzaak van moslimextremisme exclusief gezocht buiten de 'echte islam', namelijk bij de islamofobie (jawel), bij een gebeurlijke identiteitscrisis of gebrekkige religieuze opvoeding van jonge moslims, en bij de vermeende discriminatie en achterstelling van moslims. Verder wordt ook gesuggereerd dat moslims anno 2015 hun geloof hier nog niet in alle vrijheid kunnen beleven. Wat er dan concreet ontbreekt, dat wordt nergens verduidelijkt.

Boodschappen van islamisten

De centrale boodschap van de islamisten is complex, maar consistent. Naar de moslims toe pleit die voor een strikt respect voor de koran, te lezen in een interpretatie die we als aartsconservatief kunnen beschouwen. Naar de niet-moslims toe willen veel islamisten – zoals met name de AKP en Tariq Ramadan – een verdraagzaam en modern beeld ophangen. Zij willen als 'democraten' erkend worden. Daarop volgt dan een streven naar publieke erkenning in democratische lande, en subsidiëring.

We focussen hier vooral op de boodschap vanuit die stromingen die een strikte voorrang van de religieuze norm op de burgerlijke norm bepleiten, maar toch als democraten willen beschouwd worden. Hun boodschap wordt immers op een verschillende wijze gebracht al naargelang ze voor een vooral westers, dan wel voor een islamitisch publiek bedoeld is.

Naar de niet-moslims toe is de boodschap typisch als volgt:

  • Deze stromingen stellen zich dikwijls voor als democratisch gezinde, moderne moslims die een vreedzaam samenleven van moslims en anderen nastreven en die volwaardig deel willen zijn van de samenleving. Andere islamistische stromingen wijzen de democratie af.

  • Ze moedigen de moslims in Europa aan om hun religieuze verplichtingen (zoals bepaald in de sharia) zorgvuldig en integraal te respecteren en om zich voluit in te zetten in het professionele en politieke leven. Een bekende militant van dat streven is Tariq Ramadan.

  • Ze dringen erop aan dat moslims de sharia systematisch moeten gehoorzamen en dat ze dat in de democratische westerse staten ook moeten mogen. Ze stellen daarbij dat de sharia best verzoenbaar is met de democratische rechtsorde1.

    • Geregeld proberen ze daarbij aan te tonen dat de mensenrechten al eeuwen tot de klassieke islam behoren. Dat vraagt dan wel een heel vrije interpretatie van islamitische teksten, en gebeurlijk negatie van wat daar letterlijk in staat. De praktijk in alle islamitische culturen waarin de universele mensenrechten op grote schaal geschonden woerden, en worden, dat wordt daarbij systematisch genegeerd.

  • Ze stellen voorts dat de Europese moslims de volledige wetgeving en de uitspraken van de burgerlijke rechters respecteren. De veroordeling van de sharia door de Europees Hof voor de Rechten van de Mens beweren ze echter niet te kennen, of, in een minder voorkomend geval, doen ze deze af als vergissingen van de rechters van dat Hof!

  • De keuze om een hoofddoek te dragen zou enkel een persoonlijke, vrije keuze zijn. De islam zou wel een voorkeur uitspreken voor, maar elke moslima zou wel zelf moeten mogen kiezen. Onderzoeken of andere gegevens die aanwijzingen bevatten dat ook dwang, sociale druk en gebeurlijk geweld een rol spelen worden hardnekkig genegeerd, of gediscrediteerd.

  • Wat de moslims aan de (niet-islamitische) staten vragen in onderwijs, familierecht, ... dat zou enkel hetzelfde zijn als datgene wat de andere erkende religies nu al aan rechten genieten. Ze zouden hierbij het wettelijke kader van de democratische rechtsorde integraal respecteren.

  • De boodschap van de Koran wordt als een heilsleer voorgesteld, een directe en unieke bijdrage tot een rechtvaardigere en socialere samenleving. Mannen en vrouwen zijn gelijk voor Allah.

  • De moslims in Europa moeten ophouden culturele gebruiken te verwarren met religieuze praktijken, en hun culturen van afkomst inruilen voor een meer mondiaal of Europees moslim-zijn. Dat zal de moslimgemeenschap in Europa moderniseren.

Naar het islamitische publiek toe wordt deze boodschap echter vrij ingrijpend 'toegelicht'. Zowel Y. Al Qaradawi als T. Ramadan – twee van de meest bekende moslims in Europa - en talrijke 'Vlaamse' islam-professionals laten daar geen twijfel over bestaan. Naar de moslims toe worden de vorige boodschappen echter 'verduidelijkt' en nader toegelicht:

  • Bij elk conflict tussen sharia en de wetten van de Europese staten, moet de gelovige (wat voor hen per definitie enkel een moslim kan zijn) voorrang geven aan de sharia. De goede moslim zou dat ook moeten mogen doen gezien de islam in alle EU-lidstaten erkend is. Onderzoeken geven aan dat tussen 20 en 60% van de in Europa wonende moslims die voorrang aan de sharia wil geven. Als in de vraagstelling gewezen op conflicten tussen sharia en burgerlijk recht, daalt het percentage naar minder dan 50%.

  • Tegelijk wordt intensief gewaarschuwd tegen 'secularisering'. Voor democraten is dat het voldoende terugdringen van de religieuze normen in het maatschappelijke leven opdat mensen van verschillende levensbeschouwing mekaars gelijke rechten kunnen respecteren. Voor islamisten is secularisering het wegdrijven van het ware geloof, wat op termijn dan leidt naar geloofsafval (apostatsie, waar de doodstraf op staat) en atheïsme. 

  • De pluralistische samenleving is OK, maar 'dat mag dan wel niet te ver gaan': nauwe persoonlijke contacten met andersgelovigen worden afgeraden, tenzij er kans op bekering in zit. Helemaal uit den boze zijn nauwe persoonlijke contacten tussen een moslima en een niet-moslim(man), laat staan huwelijken in die zin (weerom, tenzij mits bekering).

  • Het respect voor de burgerlijke wet moet ook genuanceerd worden: sharia-rechtbanken moeten overal opgericht worden om toe te zien op de naleving van de sharia door de moslims. Deze instellingen moeten kunnen beslissen over alle onderlinge disputen, echtscheidingen, erfenissen, .... tussen moslims (of, soms zelfs, waarbij een moslimman en een niet-moslima betrokken is). Het burgerlijk recht en de publieke overheden zouden die uitspraken dan moeten erkennen en zelfs helpen afdwingen.

  • De bijval voor de democratie en de daarmee inherent samenhangende voorrang van de seculiere wet op religieuze regels (secularisme) moet eveneens genuanceerd worden. Zo stelt Al-Qaradawi2: "Secularism may be accepted in a Christian society but it can never enjoy a general acceptance in an Islamic society. The New Testament itself divides life into two parts: one for God, or religion, the other for Caesar, or the state: "Render unto Caesar things which belong to Caesar, and render unto God things which belong to God" (Matthew 22:21). As such, a Christian could accept secularism without any qualms of conscience. (...) Since Islam is a comprehensive system of `Ibadah (worship) and Shari`ah (legislation), the acceptance of secularism means abandonment of Shari`ah, a denial of the Divine guidance and a rejection of Allah injunctions. (The acceptance of a legislation formulated by humans means a preference of the humans' limited knowledge to the Divine guidance: Stay! Do you know better than Allah (Al-Baqarah: 140). For this reason, the call for secularism among Muslims is atheism and a rejection of Islam. Its acceptance as a basis for rule in place of Shari`ah is a downright apostasy. (het verlaten van de islam is dus in principe, volgens de regels van de sharia, strafbaar met steniging; onze onderlijning).

  • Over de boodschap van de koran3: Vanuit de eigen autonomie (van de beoogde afgeschermde islamitische gemeenschap met eigen gesubsidieerde instellingen) moeten moslims binnen de samenleving samenwerkingspartners zoeken om die samenleving 'rechtvaardiger en socialer'. Dat laatste betekent dan ten gronde wel enkel en alleen ze 'islamitischer' te maken.

  • Inzake hoofddoek is er slechts één aanvaardbare keuze. Moslima's die geen hoofddoek dragen zitten op het slechte pad en moeten met alle beschikbare middelen overtuigd worden. Bepaalde islamisten wijzen (fysiek) geweld daarbij af, andere niet.

  • De gelijkheid van mannen en vrouwen moet geïnterpreteerd worden volgens de sharia: de man is dus het hoofd van het gezin en de vrouw is aan hem onderdanigheid verschuldigd. In het familierecht, het erfrecht, het huwelijksrecht en het strafrecht telt zij maar voor de helft. Volgens de islamisten mag er door de mens niet getornd worden aan het volgens hen door Allah voorziene verschil tussen man en vrouw4. De vrouw is een natuurlijke aanvulling5 (op de man) en dus niet diens gelijke.

  • Over praktijken zoals vrouwelijke genitale verminking verschillen de meningen onder de islamisten. Velen verdedigen het expliciet, of schrijven het zelfs voor zoals recent ook de IS). Anderen zijn tegen. We merken hierin een zekere evolutie: in landen zoals Eritrea was het een traditionele praktijk, maar is het recent verboden, vooral onder druk van lokale vrouwenbewegingen. Analoog evolueren de posities van sommige Korangeleerden. Zo schreef Yussuf Al Qaradawi het jarenlang expliciet voor, maar recent stelde hij dat het geen religieus voorschrift meer is.

Islamisten maken ook steeds meer bezwaar tegen publieke uitingen van andere levensbeschouwingen, vooral de christelijke. Daarbij maken ze hun eigen mix van de klassieke anti-christelijke argumenten en van klassieke islamistische argumenten. Zo vragen ze dat collectieve cantines ook halal voedsel aanbieden. Velen gaan nog een stap verder en eisen dat die enkel nog halal voedsel en geen alcoholische drank meer zouden aanbieden. Analoog maken ze bewaar tegen Kerststalletjes op de openbare weg of in openbare gebouwen. Want dat zou strijdig zijn met de neutraliteit van die laatste, of kwetsend, dan wel beledigend voor moslims. 

Analoog protesteren ze geregeld tegen aandacht in het onderwijs voor de menselijke biologie, de Holocaust, de principes van de seculiere rechtsstaat (zoals alle gelijke rechten), ... Dit protest gaat vooral uit van de minder sterk geschoolde islamisten. In het conflict tussen Israël en de Arabieren en Palestijnen, streven ze naar een zwart-witlezing waarbij enkel de Israëli's fouten maken. 

Vanuit deze optiek is het evident dat een moslim man wel mag trouwen met een niet-moslima, maar dat een moslima niet mag trouwen met een niet-moslim, tenzij deze laatste zich eerst bekeert. Dat laatste gebeurt dan ook al eens. In het omgekeerde geval wordt sowieso verondersteld dat de niet-islamitische vrouw gedwee de religieuze keuze van haar islamitische man zal volgen. En sowieso is dat, voor de islamisten, minder belangrijk gezien de rol van de vrouw en haar positie in het islamitische normenstelsel beperkt en ondergeschikt is.

'Er is maar één islam'

Onder moslims is het een veel gehoorde idee, 'er is maar één islam'. Voor de niet-moslim is dat echter verwarrend. Want ook de IS én alle andere gewelddadige islamistische organisatie beweren dat, net zoals aanhangers van de 'rationele islam', en zovele andere stromingen in de islam. Het lijkt er sterk op dat elke stroming haar eigen beleving van de islam beschouwt als de enige echte, de enige goede. Het onderscheid tussen soennieten en sjiieten wordt daarbij meestal wel erkend, maar als bijkomstig beschouwd. Idem dito voor de (relatief) kleine verschillen tussen de vier rechtsscholen in de soennitische islam.

Ze willen dan allemaal dat de niet-moslims, hun beleving als de enige echte erkennen en géén erkenning houden met de andere belevingen. De niet-gewelddadige beschouwen de meer gewelddadige dan als volstrekt minoritair en op religieus en doctrinair opzicht verwaarloosbaar. Enkel uitgesproken geseculariseerde moslims (en de ex-moslims) verwerpen dat idee van die éne islam geregeld.

Kenmerkend voor veel aanhangers van de idee van die éne islam is de regel dat de Koran letterlijk moet gelezen worden, en eigenlijk alleen maar in het Arabisch. 

Islamisten beweren doorgaans niet-politiek en tegen geweld te zijn. In werkelijkheid hanteren én prediken ze intolerante en dikwijls puriteinse denkkaders. Ze prediken ook strikt respect voor de letter van de Koran, met negatie van alle contradicties die dat boek bevat. Ze pogen dikwijls de moslims in het Westen af te keren van seculiere, democratische waarden en normen. Die zijn imemrs strijdig met de in de Koran geopenbaarde opperste geboden en regels.

Nawoord

Hopelijk wordt het onderscheid tussen democratische moslims en de andere moslims hiermee duidelijker. Dit is overigens geen finale beschrijving. Het is enkel een zoeken naar een correcte voorstelling van de realiteit. Wie dit beeld mee wil helpen verfijnen, .... We kregen al feedback van enkele kritische pennen, moslims en niet-moslims. Maar beter inzicht verwerven, dat stopt nooit. Commentaren kan u toesturen via rudi.dierick@gmail.com.

Rudi Dierick
 

1 Over het 'seculiere' verschillen de opinies binnen deze stromingen enigszins: Tariq Ramadan beweert staalhard dat er geen conflict is tussen de sharia en de seculiere, democratische rechtsorde, terwijl Qaradawi in enkele fatwa's de democratische rechtsorde nu eens expliciet afwijst, maar op andere momenten letterlijk beweert wel een democraat te zijn..

2 Al-Qaradawi, Yusuf, ' How Islam Views Secularism', fatwa, 22/06/2002. Vroeger stond deze fatwa op islam-online.com. Nu is hij enkel nog beschikbaar via webarchive.com of mijn eigen archief.

3 Vrij naar Peter Louter 'Het schokkende plan van Tariq Ramadan', in de Volkskrant, 1/08/07.

4 Vrij naar Peter Louter, 'Tariq Ramadan en de positie van de vrouw in de islam.', in de Volkskrant, 25/02/2008.

5 Tariq Ramadan, in 'Westerse Moslims en de toekomst van de Islam', p. 189.