Dat hardnekkige aanzuigeffect toch

Dat hardnekkige aanzuigeffect toch

Zorgen de NGO's die migranten onder de Noord-Afrikaanse kust oppikken voor een extra aanzuigeffect? NGO's beweren van niet. Maar het bewijsmateriaal wijst eerder het op omgekeerde. Hoe groot is dat effect dan? Wetenschappers mispakken er zich aan. Is het dan verwonderlijk dat dagbladen daarop uit de bocht gaan en hun voorkeuren als feiten verkopen? Bij DS hebben ze alvast een mooie case.

Andrea Cuypers beschreef reeds de feitelijke migratieroute waarbij de 'oversteek Middellandse Zee' voor de eerste kilometers verzorgd wordt door de mensensmokkelaars en de volgende paar honderd kilometer door NGO's én, wat zij vergat, door Europese marineschepen.

Theo Francken gaf daarbij felle kritiek op Artsen Zonder Grenzen (AZG). Hij verwijt hen dat ze een aanzuigeffect creëren. Dat leverde hem op zijn beurt veel kritiek op. De Standaard zwaait met een onderzoek dat zou aantonen dat er geen zulk aanzuigeffect zou bestaan. U vindt deze hier. Het verhaal is echter veel complexer dan wat de auteurs beweren.

Kaart: De meeste zoek- en reddingsoperaties pikken migranten enkele tientallen kilometer uit de Libische kust op. Copyright: Gefira.

Waarom vertrekken migranten?

Om dat te begrijpen moeten we ons eerst buigen over de motieven voor migranten om ver weg te trekken. Veel 'vluchtelingen' vragen geen asiel aan eenmaal ze in Europa (Italië, Malta of Griekenland) raakten. Velen konden ook terecht dichter bij huis of in veilige streken in eigen land. Maar waarom trekken migranten en vluchtelingen dan zo ver weg?

In de demografie spreekt men daarbij over 'vertrekmotieven' en 'aanzuigeffecten'. De eerste bepalen waarom men wil wegtrekken. Denk aan een burgeroorlog of hongersnood. Of het zoeken van een betere toekomst. Of eigen fouten waardoor men zich in de eigen streek in problemen bracht. De motieven zijn uiteenlopend.

Maar de beweerde motieven zijn niet steeds de werkelijke. Zo hebben veel asielaanvragers geen valabele argumenten voor die aanvraag. Ze komen uit veilige landen (volgens Frans Timmermans 60%) of uit veilige streken in eigen land. Of ze zijn helemaal niet politiek vervolgd. Of … Deze motieven fluctueren in de tijd.

Ze zoeken dus gewoon een betere toekomst. Op zich is dat een legitiem streven. Maar dat levert niet dezelfde rechten op als de slachtoffers van politieke vervolging of wie voor zijn leven moest vrezen.

Hoe kiezen ze hun bestemming?

De aanzuigeffecten bepalen hoe men kiest tussen de mogelijke bestemmingen. Vermits vertrekmotieven daarvoor geen verschil maken en in dit debat niet meespelen, laten we ze verder terzijde.

Bij de aanzuigeffecten bestaan uiteenlopende soorten. Landen zoals Canada en Australië maakten expliciete promotie in Noord- en West-Europa. De VS zocht in China ook arbeiders voor de aanleg van spoorwegen. De Britse koloniale overheid trok Indiërs aan voor arbeid in haar Afrikaanse kolonies. En nog eerder trokken tsaren duizenden Duitse en andere West-Europeanen aan, gereputeerde vaklui.

Een andere aanzuigeffect gaat uit van de reeds gevestigde migrantengemeenschappen. In Mechelen wonen er veel Turken uit bepaalde streken in Turkije. Wat ook speelt, is een culturele verwantschap. Zo trokken de Britse kolonies in Noord-Amerika zoveel Duitsers aan dat het Duits bijna de officiële voertaal werd toen die kolonies de VS vormden.

Een bloeiende economie en relatieve rijkdom vormen zeker sterke aanzuigeffecten. Een genereuze sociale zekerheid evenzeer. Want als de migrant zelf zijn boontjes niet kan doppen, maar er is wel zo'n opvangnet dat een netto inkomen biedt dat enkele malen hoger ligt dan het gemiddelde in eigen land … dan is de rekening al snel gemaakt.

Dat die rekening al eens fout is doordat ze onvoldoende rekening houdt met de reële kosten van levensduurte, dat is zo. Maar daar maalt de migrant niet om.

Migranten kiezen in functie van de relatieve aantrekkelijkheid van het éne land vergeleken met het andere. Die aantrekkelijkheid wordt beïnvloed door het gemak om er binnen te geraken. Ze gaan naar die landen waar hun kansen op een betere toekomst het grootste lijken. En in die inschatting spelen zowel kenmerken van die landen een rol, als de kans om er binnen te raken.

Anderzijds zijn er ook krachten die de aanzuigkracht van rijke landen verzwakken. Zo is het ontradend effect van de rijke oliestaten zo sterk dat migranten er liever een grote boog rond maken. Migranten laten zich echter niet snel afschrikken door kostelijke en riskante obstakels: ontbering onderweg, kans op verdrinking of om teruggestuurd te worden, … Maar als de kans op mislukking naar, of in land X tè groot is, dan kiezen ze een andere bestemming, of ze zoeken toch een betere toekomst in eigen streek.

Als de kans op overlijden onderweg dan één op veertig is, dan is dat slechts één element in de inschatting. Maar, als intensieve patrouillering door NGO’s de overlijdenskans op het meest riskante stuk van de lange weg drastisch beperkt, en men gegarandeerd in Europa aan wal gebracht wordt, dan zal de totale kans op mislukking fel verminderen. De NGO's willen immers geen drenkelingen terugbrengen naar hun havens van vertrek, noch naar andere nabije havens. Het zal dan ook de kosten voor de smokkelaars fors verlagen.

 

Foto 1: Uit een rapport van Frontex, met boten van smokkelaars en 'Médecins sans Frontières' (MSF)

 

In de feiten heeft Francken dus voor 99% gelijk. Want die acties van de NGO’s en vooral het feit dat zij de migranten systematisch naar Europa brengen veroorzaken een reëel aanzuigeffect en ze spelen de criminele smokkelaars in de kaart. Het lijkt me niet de grootste aanzuigende kracht, maar het speelt mee. Stel je voor dat al die NGO’s de geredden enkel zouden terugbrengen. Zouden ze dan even snel aan boord willen?

Het antwoord op die vraag is eigenlijk al gekend. Er zijn namelijk al gevallen bekend waar migranten weigerden door Maltese boten opgepikt te worden. Ze verkozen liever te wachten op Italiaanse, want die brengn hen in Sicilië aan wal. Die acties en de wijze waarop ze gebeuren verhogen dus ontegensprekelijk de aanzuigkracht en de winsten van de smokkel.

De sterkte van aanzuigeffecten fluctueren echter vooral over langere periodes: landen werken een immigratiebeleid uit; ze zetten dat om met promotie, opvang van de migranten, toegang tot de SZ, … Bepaalde groepen krijgen dan smaak voor bepaalde bestemmingen, … Maar dat vraagt jaren.

Vergelijk het met obesitas: dat krijgt men niet in enkele dagen of een paar weken. De gevreesde kilo's stapelt men over vele jaren op. Doch eenmaal men te zwaar weegt, vraagt het maanden of zelfs jaren om duurzaam af te vallen. Analoog groeit de aantrekkelijkheid van bestemmingen en zeker de perceptie ervan bij kandidaat-migranten, vooral over langere tijd.

Enkel harde politieke wijzigingen kunnen dat op korte termijn drastisch beïnvloeden. Merkels 'Wir schaffen das' is daarvan een schoolvoorbeeld, net zoals regeringen die grenzen 'sluiten'.

En dat onderzoek dan?

De auteurs van 'Border Deaths in the Mediterranean' beweren nochtans dat er geen aanzuigeffect bestaat.

De auteurs zijn echter partijdig: ze zien enkel verantwoordelijkheid voor de ellende onderweg bij de Europese overheden: “Our findings point out the continuing failure of European authorities to provide a comprehensive answer to the humanitarian crisis.”. Stoer, maar ze negeren wel elke verantwoordelijkheid van regimes die landen plunderen, mensensmokkelaars, corrupte verantwoordelijk in doorreislanden, … . 

Dat is dus geen wetenschap, maar gewoon politiek.

Ook hun onderzoek overtuigt niet. Ze bespreken de verschillen in de mortaliteit voor de verschillende routes. Via de Egeïsche Zee ligt die het laagst; voor de westelijke route hoger en voor de centrale nog hoger. De typische afstanden over zee voor elk van deze routes kunnen die verschillen grotendeels verklaren. Tussen Turkije en sommige Griekse eilanden kan men bijna overzwemmen. Op de andere routes is dat volstrekt onmogelijk. En de centrale route vraagt enkele dagen varen. Maar dat ontging de onderzoekers.

Dan de kernvraag: veroorzakende intensieve acties van NGO’s op de route via Libië een aanzuigeffect, of niet? De analyse van de auteurs is minstens bizar te noemen.

Zo veronderstellen ze bijvoorbeeld dat de hoge aantallen zoek- en reddingsmissies zouden leiden tot een hogere mortaliteit. In werkelijkheid is het natuurlijk het omgekeerde: als er quasi permanent redders vlakbij het vertrekpunt patrouilleren, dan zou het relatieve aantal drenkelingen, bij gelijkblijvend aantal vertrekkers, net fors omlaag moeten gaan. Quod non.

Ook hun beoordeling van de aantallen aankomsten van migranten is straf. Ze beweren dat de evolutie daarin geen aanzuigeffect bevestigt, maar ze negeren daarbij alle andere factoren die de aantallen vertrekkers beïnvloeden. Alsof dat enkel zou bepaald zijn door de intensiteit van het zoek- en reddingswerk. Dat is idioot: een vrij groot aantal factoren, met daarbij zowel vertrekmotieven als aanzuigeffecten, beïnvloedt de aantallen vertrekkers vanop de Noord-Afrikaanse kusten.

Eveneens voor kritiek vatbaar zijn de korte periodes die vergeleken worden en het feit dat ze die slechts voor één route vergelijken. De auteurs beperken zich tot delen van 2014 en 2015. Nochtans is er op langere tijd een duidelijke en sterke toename op deze route.

Kortom, de auteurs proberen een multi-dimensionaal probleem te verklaren aan de hand van slechts één variabele. Doch alle andere variabelen worden genegeerd. Dikke buis voor statistiek. Ze maken dus net de fouten die prof. Wim Van den Broeck (VUB) vandaag in De Morgen aanklaagt in 'De Wetenschap in crisis', namelijk "het slecht of gebrekkig toepassen van de wetenschappelijke methode": "ernstige methodologische tekortkomingen: (...) te kleine steekproeven en (...) ‘confirmatiebias'"Voor wie het nog niet wist, de auteurs zijn sociale wetenschappers. 

Wetenschappelijk is het dus niet, als men zo simplificeert bij complexe fenomenen die op langere termijn evolueren. Dat is zoals obesitas proberen te verklaren vanuit enkel het snoepgedrag - met voorbijgaan aan de rest van de voeding (zoals de inname van suikers, zout en vetten), aan het eventuele overmatige drankgebruik, de ondermaatse fysieke activiteit, …

Fig. 1 : Evolutie van de mortaliteit op de 'centrale route' (Libië → Italië en Malta). Bron: Elias Steinhilper en Rob Gruijters, hier.

 

Grappig is ook dat een eerdere grafiek van de auteurs zelf een vrij goede bevestiging is van het bestaan van een aanzuigeffect, namelijk hun grafiek over de mortaliteit van deze migranten. Die toont een duidelijke stijging op lange termijn, met een absolute piek gedurende de laatste drie jaren, net de jaren met intensieve zoek- en reddingsacties.

Mijn besluit is duidelijk: deze auteurs moeten dringend een inleidende cursus demografie volgen en een basiscursus statistiek. Hun artikel is onwetenschappelijk en eerder een pamflet dat in een pseudo-wetenschappelijk jasje verborgen wordt.

DS op glad ijs met 'Fact check'

Maar De Standaard stelt dat bewezen is dat er geen aanzuigeffect zou bestaan (onder meer hier en hier). Daarbij werd blijkbaar enkel deze éne studie gebruikt.

Maar waarom las de redacteur van De Standaard die studie niet? Ik ben geen specialist, maar als de talrijke en zware fouten mij al opvallen, waarom vielen ze hem dan niet op? Was het misschien omdat de besluiten van die twee auteurs enkel maar moesten dienen om één politieke strekking in dit debat te steunen?

Die hypothese wordt alvast impliciet bevestigd door Bart Sturtewagen, 'opiniërend hoofdredacteur'. Die meent dat Francken het fout voor heeft met dat zogenaamd onbestaande aanzuigeffect en dat we het migratievraagstuk niet kunnen oplossen “door de oversteek gevaarlijker te maken”.

Maar zo'n aanzuigeffect lijkt wel degelijk te bestaan. En het gaat er niet om dat we die oversteek gevaarlijker zouden moeten maken, maar wel dat we respect afdwingen voor onze wetten. Illegale migranten moeten, op elke stap van hun illegale route, maximaal teruggestuurd worden. Wie dan de eigenlijk geplande verdrinkingen door moedwillig georganiseerde smokkel wil vermijden, die mag dat gerust doen, maar hij zal wel moeten aanvaarden dat zo'n nep-verdrinking geen excuus kan zijn om in Europa aan wal te mogen. Dat is, anno 2017, wat de meerderheid van de Europeanen wil. En hij zal ook verantwoording moeten afleggen voor de grote objectieve baten die dat NGO-werk indirect oplevert aan de criminele smokkelbendes.

Rudi Dierick, ingenieur, zakelijk adviseur en hoofdredacteur De Bron

Voor meer informatie over migratie en de vluchtelingencrisis, zie ons Dossier Migranten en Vluchtelingen.

De opinie uitgedrukt in dit artikel is enkel deze van de auteur. We waarderen alle opbouwende kritiek en suggesties. Reageer, op onze Facebook-pagina, of stuur ons een bericht met uw bemerkingen, extra feiten en uw voorstellen.

Vond u dit een goed artikel? Misschien wilt u ons dan ook steunen? Dat kan redactioneel, financieel of organisatorisch!